1. Vì sao cần làm rõ vấn đề này?
Nhiều doanh nghiệp khi xuất khẩu hàng mẫu, hàng biếu tặng, hàng phi lợi nhuận... theo loại hình "phi mậu dịch" (không có hợp đồng thương mại, không thanh toán) thường mặc định rằng vì không phải giao dịch kinh doanh nên sẽ không cần các loại giấy phép chuyên ngành, trong đó có Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất, kinh doanh hóa chất. Đây là một nhận định không chính xác và có thể dẫn đến vi phạm quy định quản lý hóa chất nếu áp dụng sai. Bài viết này phân tích rõ căn cứ pháp lý để doanh nghiệp tránh nhầm lẫn.
2. Căn cứ pháp lý
- Luật Hóa chất số 69/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/01/2026).
- Nghị định 24/2026/NĐ-CP ngày 17/01/2026 quy định các danh mục hóa chất thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Hóa chất.
- Nghị định 26/2026/NĐ-CP ngày 17/01/2026 hướng dẫn Luật Hóa chất về quản lý hoạt động hóa chất và hóa chất nguy hiểm trong sản phẩm, hàng hóa — Điều 9 (Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất, kinh doanh hóa chất có điều kiện), Điều 13 (Giấy phép sản xuất, kinh doanh hóa chất cần kiểm soát đặc biệt), Điều 21 (các trường hợp miễn trừ).
- Nghị quyết 19/2026/NQ-CP ngày 29/4/2026 về cắt giảm, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương.
3. "Hàng phi mậu dịch" là gì, và vì sao không đương nhiên được miễn trừ?
"Phi mậu dịch" là khái niệm thuộc pháp luật hải quan, dùng để phân loại hàng hóa xuất nhập khẩu không có hợp đồng mua bán, không thanh toán qua ngân hàng theo phương thức thương mại thông thường (ví dụ: hàng mẫu, hàng biếu tặng, hàng viện trợ, tài sản di chuyển của cá nhân...). Đây là tiêu chí phân loại phục vụ mục đích quản lý thuế và thủ tục thông quan, hoàn toàn độc lập với hệ thống pháp luật quản lý hóa chất.
Nghĩa vụ xin Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất, kinh doanh hóa chất có điều kiện (Điều 9 Nghị định 26/2026/NĐ-CP) hay Giấy phép sản xuất, kinh doanh hóa chất cần kiểm soát đặc biệt (Điều 13 Nghị định 26/2026/NĐ-CP) được xác lập dựa trên bản chất của hóa chất (có thuộc danh mục hóa chất có điều kiện/kiểm soát đặc biệt theo Nghị định 24/2026/NĐ-CP hay không) và hoạt động thực hiện (sản xuất, kinh doanh hóa chất đó), chứ không dựa trên hình thức giao dịch là mậu dịch hay phi mậu dịch. Nói cách khác: một lô hàng hóa chất có điều kiện vẫn là hóa chất có điều kiện, dù được xuất đi theo hình thức biếu tặng, viện trợ hay bán thương mại.
4. Rà soát toàn bộ Điều 21 Nghị định 26/2026/NĐ-CP: 6 trường hợp miễn trừ hợp pháp
Điều 21 Nghị định 26/2026/NĐ-CP là quy định duy nhất và đầy đủ nhất liệt kê các trường hợp miễn trừ Giấy chứng nhận, Giấy phép trong lĩnh vực hóa chất. Toàn văn gồm 6 khoản như sau:
| Khoản | Loại giấy tờ được miễn | Điều kiện áp dụng |
| 1 | Giấy chứng nhận, Giấy phép sản xuất, kinh doanh | Hóa chất có điều kiện, hóa chất cần kiểm soát đặc biệt có nồng độ dưới 0,1% khối lượng của hỗn hợp chất |
| 2 | Giấy phép xuất khẩu, nhập khẩu | Hóa chất cần kiểm soát đặc biệt nhóm 1 có nồng độ dưới 1%; nhóm 2 có nồng độ dưới 5% khối lượng của hỗn hợp chất |
| 3 | Giấy phép sản xuất, nhập khẩu | Hóa chất cấm có nồng độ dưới 0,1% khối lượng của hỗn hợp chất |
| 4 | Giấy chứng nhận, Giấy phép sản xuất | Hoạt động san chiết, pha chế hóa chất phục vụ trực tiếp cho sản xuất nội bộ |
| 5 | Giấy chứng nhận đủ điều kiện hoạt động tồn trữ | Một số trường hợp tồn trữ cụ thể theo quy định |
| 6 | Giấy chứng nhận sản xuất, kinh doanh hóa chất có điều kiện; Giấy phép sản xuất, kinh doanh, xuất khẩu, nhập khẩu hóa chất cần kiểm soát đặc biệt | Hóa chất chứa trong các sản phẩm cụ thể: pin, ắc quy, thiết bị y tế, thiết bị thí nghiệm; sản phẩm gia dụng gồm keo dán, sản phẩm tẩy rửa, hóa mỹ phẩm; và một số nhóm sản phẩm khác theo quy định |
Kết luận rút ra từ bảng trên: không có khoản nào trong 6 khoản này đề cập đến "hình thức giao dịch" (mậu dịch hay phi mậu dịch) như một căn cứ miễn trừ.
Toàn bộ các căn cứ miễn trừ đều dựa trên: (i) nồng độ hóa chất trong hỗn hợp, (ii) mục đích sử dụng nội bộ, hoặc (iii) hình thái sản phẩm chứa hóa chất. Đây là điểm mấu chốt để khẳng định "phi mậu dịch" không phải là căn cứ miễn trừ hợp pháp.
5. Vậy khi nào hàng phi mậu dịch chứa hóa chất được miễn Giấy chứng nhận?
Câu trả lời là: khi và chỉ khi lô hàng đó đồng thời thỏa mãn một trong các điều kiện miễn trừ tại Điều 21 nêu trên — hoàn toàn không liên quan đến việc nó được khai theo loại hình phi mậu dịch. Ví dụ:
- Hàng mẫu phi mậu dịch chứa hóa chất có điều kiện với nồng độ dưới 0,1% trong hỗn hợp → được miễn theo khoản 1, nhưng lý do miễn là ngưỡng nồng độ, không phải vì nó là phi mậu dịch.
- Hàng biếu tặng là keo dán gia dụng chứa Toluene (tiền chất công nghiệp nhóm 2) → được miễn theo khoản 6 điểm d (nếu là keo dán gia dụng), nhưng lý do miễn là hình thái sản phẩm, không phải vì nó là phi mậu dịch.
- Hàng phi mậu dịch là hóa chất nguyên liệu nguyên chất, hàm lượng 100%, không thuộc bất kỳ trường hợp miễn trừ nào tại Điều 21 → vẫn phải có đầy đủ Giấy chứng nhận/Giấy phép tương ứng, dù được khai theo loại hình phi mậu dịch.
6. Lưu ý về trường hợp hàng bị buộc tái xuất do yêu cầu của cơ quan Hải quan
Trong thực tiễn xử lý nghiệp vụ, có quan điểm cho rằng nếu một lô hàng hóa chất bị cơ quan Hải quan từ chối thông quan và buộc tái xuất vì không đáp ứng điều kiện nhập khẩu (ví dụ thiếu Giấy phép), thì bản thân việc tái xuất đó không cần Giấy chứng nhận, vì lô hàng chưa từng được chấp nhận nhập khẩu hợp lệ. Đây là một cách xử lý phổ biến trên thực tế, nhưng cần lưu ý: quan điểm này không được quy định thành một trường hợp miễn trừ cụ thể tại Điều 21 Nghị định 26/2026/NĐ-CP hay bất kỳ điều khoản nào khác trong Nghị định. Đây là vấn đề mang tính xử lý tình huống hải quan cụ thể, không phải căn cứ miễn trừ pháp lý mang tính phổ quát. Do đó, nếu gặp trường hợp này, doanh nghiệp nên:
- Xin văn bản xác nhận, hướng dẫn cụ thể từ Chi cục Hải quan cửa khẩu nơi làm thủ tục;
- Đồng thời tham vấn Cục Hóa chất – Bộ Công Thương (đối với hóa chất nhóm 1) hoặc Sở Công Thương/Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (đối với hóa chất nhóm 2) để được hướng dẫn xử lý đúng quy định cho từng tình huống cụ thể, tránh áp dụng suy luận chung mà không có căn cứ bằng văn bản.
7. Bảng tổng hợp: Phân biệt tiêu chí "mậu dịch/phi mậu dịch" và tiêu chí miễn trừ hợp pháp
| Tiêu chí | Có phải căn cứ miễn trừ Giấy chứng nhận/Giấy phép hóa chất không? | Căn cứ |
| Hình thức giao dịch (mậu dịch/phi mậu dịch) | Không | Không được quy định tại Điều 21 NĐ 26/2026/NĐ-CP |
| Nồng độ hóa chất trong hỗn hợp | Có, nếu dưới ngưỡng quy định | Điều 21 khoản 1, 2, 3 NĐ 26/2026/NĐ-CP |
| Mục đích sử dụng nội bộ (san chiết, pha chế) | Có, nếu phục vụ trực tiếp sản xuất nội bộ | Điều 21 khoản 4 NĐ 26/2026/NĐ-CP |
| Hình thái sản phẩm chứa hóa chất (pin, ắc quy, keo dán gia dụng...) | Có, nếu đúng danh mục sản phẩm quy định | Điều 21 khoản 6 NĐ 26/2026/NĐ-CP |
8. Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp gửi hàng mẫu hóa chất ra nước ngoài để thử nghiệm (phi mậu dịch) có cần Giấy phép xuất khẩu không? Vẫn cần, trừ khi lô hàng thuộc trường hợp miễn trừ tại Điều 21 (ví dụ nồng độ dưới ngưỡng quy định) hoặc trường hợp miễn khai báo/miễn giấy phép khác được quy định riêng cho hàng mẫu số lượng nhỏ (nếu có, cần đối chiếu quy định cụ thể áp dụng cho từng loại hóa chất và từng loại giấy phép).
Nếu hải quan đã chấp nhận thông quan hàng phi mậu dịch chứa hóa chất mà không yêu cầu Giấy chứng nhận, có phải doanh nghiệp đã được miễn hợp pháp không? Không đương nhiên. Việc hải quan không phát hiện hoặc không yêu cầu xuất trình tại thời điểm thông quan không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được miễn trừ nghĩa vụ theo quy định pháp luật hóa chất. Cơ quan quản lý chuyên ngành (Cục Hóa chất, Sở Công Thương) vẫn có thể kiểm tra, xử lý vi phạm sau thông quan nếu phát hiện doanh nghiệp không đáp ứng điều kiện quy định.
Cá nhân gửi hàng phi mậu dịch (không phải tổ chức kinh doanh) có phải xin Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất, kinh doanh không? Nghĩa vụ xin Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất, kinh doanh hóa chất có điều kiện áp dụng cho tổ chức, cá nhân có hoạt động "sản xuất, kinh doanh" hóa chất. Nếu cá nhân gửi hàng không nhằm mục đích kinh doanh (ví dụ quà biếu số lượng nhỏ, không lặp lại, không có yếu tố thương mại), cần xem xét liệu hoạt động đó có cấu thành "kinh doanh" theo quy định hay không, cũng như đối chiếu các trường hợp miễn trừ khác tại Điều 21 (ví dụ ngưỡng nồng độ) — đây là vấn đề cần đánh giá theo từng tình huống cụ thể, không có câu trả lời chung cho mọi trường hợp.
9. Kết luận
"Hàng phi mậu dịch" là khái niệm của pháp luật hải quan, không phải là căn cứ miễn trừ được quy định trong pháp luật quản lý hóa chất. Rà soát đầy đủ Điều 21 Nghị định 26/2026/NĐ-CP — văn bản duy nhất quy định các trường hợp miễn trừ Giấy chứng nhận, Giấy phép hóa chất — cho thấy toàn bộ 6 trường hợp miễn trừ đều dựa trên tiêu chí về nồng độ hóa chất, mục đích sử dụng nội bộ, hoặc hình thái sản phẩm chứa hóa chất, không có căn cứ nào liên quan đến hình thức giao dịch mậu dịch hay phi mậu dịch. Do đó, doanh nghiệp xuất khẩu hàng hóa chất theo loại hình phi mậu dịch vẫn phải tuân thủ đầy đủ quy định về Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất, kinh doanh hoặc Giấy phép hóa chất tương ứng, trừ khi lô hàng đó đồng thời đáp ứng một trong các điều kiện miễn trừ cụ thể tại Điều 21.
Bài viết mang tính chất tham khảo, tổng hợp
