NHỮNG LƯU Ý KHI XUẤT NHẬP KHẨU, MUA BÁN HÓA CHẤT TRÁNH BỊ XỬ PHẠT

1. Cần phân loại đúng hóa chất trước khi giao dịch

Mức độ rủi ro pháp lý khi xuất nhập khẩu, mua bán hóa chất phụ thuộc trước hết vào việc hóa chất đó thuộc nhóm quản lý nào. Nghị định 275/2026/NĐ-CP quản lý hóa chất theo 5 nhóm với thủ tục và chế tài khác nhau; xác định sai nhóm là nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến vi phạm.

Lưu ý: Cùng một hoạt động (ví dụ nhập khẩu) nhưng áp dụng cho hóa chất khác nhóm sẽ có mức phạt và thủ tục hoàn toàn khác nhau — nên tra cứu Danh mục hóa chất trước khi ký hợp đồng, không suy đoán theo kinh nghiệm giao dịch cũ.

2. Các trường hợp cụ thể cần lưu ý khi NHẬP KHẨU hóa chất

Trường hợp 1 — Khai báo hóa chất nhập khẩu trên Cổng thông tin một cửa quốc gia (Điều 21)

1. Phải khai báo chính xác toàn bộ thông tin trên biểu mẫu và chứng từ điện tử. Khai không chính xác bị phạt 3–5 triệu đồng.
2. Phải đính kèm đầy đủ: (i) hóa đơn mua bán hóa chất bản gốc kèm bản dịch tiếng Việt, hoặc giấy báo hàng về cảng đối với hàng phi thương mại không có hóa đơn; (ii) Phiếu an toàn hóa chất (SDS). Thiếu một trong hai bị phạt 5–10 triệu đồng/hành vi.
3. Sau khi nhập khẩu, phải cập nhật số liệu lên Cơ sở dữ liệu chuyên ngành hóa chất — không cập nhật cũng bị phạt trong khung 5–10 triệu đồng.
4. Nghiêm trọng nhất: không khai báo hóa chất nhập khẩu, hoặc khai sai thông tin để được miễn khai báo — phạt 20–30 triệu đồng, đồng thời bị buộc tái xuất/đưa hàng ra khỏi lãnh thổ Việt Nam trong 30 ngày kể từ ngày nhận quyết định xử phạt; nếu đã tiêu thụ/tẩu tán/tiêu hủy trái phép thì phải nộp lại số tiền bằng giá trị tang vật.

Trường hợp 2 — Nhập khẩu hóa chất có điều kiện, hóa chất cần kiểm soát đặc biệt (Điều 22–23)

1. Khi nhập khẩu để phục vụ mục đích sử dụng (không kinh doanh): phải công bố đúng mục đích sử dụng và đầy đủ thông tin theo quy định trên CSDL chuyên ngành hóa chất. Công bố sai hoặc thiếu bị phạt 5–10 triệu đồng; không công bố bị phạt 15–20 triệu đồng.
2. Khi nhập khẩu với mục đích kinh doanh hóa chất có điều kiện: bắt buộc phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh hóa chất có điều kiện còn hiệu lực trước khi làm thủ tục — thiếu giấy này bị phạt 25–30 triệu đồng và buộc tái xuất.
3. Đối với hóa chất cần kiểm soát đặc biệt: phải có Giấy phép xuất khẩu, nhập khẩu còn hiệu lực cho từng lô hàng. Nhập khẩu khi giấy phép đã hết hạn hoặc không có giấy phép bị phạt 20–30 triệu đồng.
4. Giấy phép XNK không được viết thêm/tẩy xóa/sửa chữa nội dung (phạt 5–8 triệu đồng) và tuyệt đối không được cho thuê, cho mượn, cầm cố, thế chấp, bán, chuyển nhượng dưới bất kỳ hình thức nào (phạt 8–10 triệu đồng cho cả bên cho và bên nhận).

Trường hợp 3 — Xuất nhập khẩu hóa chất cấm, tiền chất, hóa chất Bảng

1. Hóa chất cấm chỉ được sản xuất trong nước theo Giấy phép sản xuất hóa chất cấm với hạn mức rất chặt (theo mục đích quốc phòng - an ninh, y tế - dược phẩm, nghiên cứu, thí nghiệm); không có cơ chế nhập khẩu thương mại thông thường — mọi hành vi xuất nhập khẩu ngoài khuôn khổ này đều có rủi ro bị xử lý ở mức cao nhất của khung hành chính hoặc chuyển hồ sơ hình sự.
2. Đối với hóa chất Bảng (thuộc Công ước Cấm vũ khí hóa học), báo cáo xuất khẩu, nhập khẩu không đúng thời hạn bị phạt 5–10 triệu đồng; báo cáo không đúng thực tế bị phạt 10–15 triệu đồng; không báo cáo bị phạt 15–20 triệu đồng; không phối hợp kiểm chứng số liệu XNK với Tổ chức Cấm vũ khí hóa học (OPCW)/Bộ Công Thương bị phạt 20–30 triệu đồng (Điều 39).

3. Các trường hợp cần lưu ý khi MUA BÁN, KINH DOANH hóa chất trong nước

Trường hợp 4 — Điều kiện cơ bản để kinh doanh hóa chất (Điều 15–17)

1. Kinh doanh hóa chất bắt buộc phải có kho tồn trữ hoặc hợp đồng thuê kho của tổ chức đã được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện dịch vụ tồn trữ hóa chất — thiếu điều kiện này bị phạt 25–30 triệu đồng.
2. Kinh doanh hóa chất có điều kiện phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh còn hiệu lực, đúng địa điểm ghi trong giấy chứng nhận; kinh doanh sai địa điểm bị phạt 15–20 triệu đồng, không có giấy chứng nhận hoặc hoạt động trong thời gian bị đình chỉ bị phạt 20–30 triệu đồng và có thể bị đình chỉ hoạt động 3–6 tháng.
3. Kinh doanh hóa chất cần kiểm soát đặc biệt phải có Giấy phép riêng (không dùng chung với Giấy chứng nhận hóa chất có điều kiện); sai địa điểm hoặc vượt quy mô giấy phép bị phạt 20–30 triệu đồng, không có giấy phép bị phạt 30–40 triệu đồng và có thể bị đình chỉ 6–12 tháng.
4. Nhà xưởng, kho chứa phải có đầy đủ: bảng nội quy an toàn hóa chất; biển báo nguy hiểm đúng mức độ nguy hiểm của hóa chất (có mã nhận dạng, hình đồ cảnh báo, từ cảnh báo); trang thiết bị ứng cứu sự cố phù hợp. Thiếu các nội dung này bị phạt từ 5 đến 20 triệu đồng tùy mức độ (thiếu một phần hay hoàn toàn không có).

Trường hợp 5 — Mua bán hóa chất cần kiểm soát đặc biệt (Điều 20)

1. Mỗi lần giao hàng phải lập phiếu kiểm soát mua, bán trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày giao hàng — không lập đúng hạn bị phạt 15–20 triệu đồng.
2. Tuyệt đối không được bán cho tổ chức không có giấy phép kinh doanh hóa chất cần kiểm soát đặc biệt, hoặc bán cho tổ chức/cá nhân sử dụng nhưng chưa công bố loại hóa chất và mục đích sử dụng trên Cơ sở dữ liệu chuyên ngành hóa chất — hành vi này bị phạt 20–25 triệu đồng, kèm đình chỉ hoạt động kinh doanh loại hóa chất vi phạm từ 3–6 tháng và buộc nộp lại toàn bộ số lợi bất hợp pháp thu được.

Trường hợp 6 — Quản lý giấy phép, giấy chứng nhận trong quá trình kinh doanh

1. Không viết thêm, tẩy xóa, sửa chữa nội dung bất kỳ loại Giấy phép/Giấy chứng nhận nào (hóa chất có điều kiện, cần kiểm soát đặc biệt, hóa chất cấm, dịch vụ tồn trữ) — vi phạm bị phạt 5–15 triệu đồng tùy loại giấy tờ, kèm buộc nộp lại giấy tờ bị sửa cho cơ quan cấp.
2. Không cho thuê, cho mượn, cầm cố, thế chấp, bán, chuyển nhượng giấy phép/giấy chứng nhận dưới mọi hình thức, kể cả khi bên nhận cũng đủ điều kiện hoạt động — cả hai bên (cho và nhận) đều bị phạt riêng biệt.
3. Khi tổ chức có thay đổi thông tin đăng ký thành lập (tên, địa chỉ, người đại diện...), phải làm thủ tục cấp lại giấy phép/giấy chứng nhận tương ứng trong thời hạn quy định — không thực hiện bị phạt 10–20 triệu đồng tùy loại giấy tờ.

4. Nghĩa vụ công bố, phân loại, ghi nhãn — dễ bị bỏ sót

Trường hợp 7 — Công bố loại hóa chất và mục đích sử dụng (Điều 24)

1. Khi sử dụng hóa chất cần kiểm soát đặc biệt để sản xuất hàng hóa, dịch vụ, phải công bố trên Cơ sở dữ liệu chuyên ngành hóa chất trong vòng 30 ngày kể từ ngày đưa hóa chất vào sử dụng lần đầu hoặc khi thay đổi mục đích sử dụng. Công bố trễ hạn, thiếu thông tin hoặc sai mục đích sử dụng bị phạt 5–10 triệu đồng; không công bố bị phạt 15–20 triệu đồng và có thể bị đình chỉ hoạt động sử dụng loại hóa chất vi phạm 3–6 tháng.

Trường hợp 8 — Phân loại hóa chất theo GHS và Phiếu an toàn hóa chất (Điều 26–27)

1. Phải sử dụng Hệ thống hài hòa toàn cầu về phân loại và ghi nhãn hóa chất (GHS) phiên bản 2 năm 2007 trở lên để phân loại hóa chất trước khi đưa vào sử dụng, lưu thông — không thực hiện bị phạt 25–30 triệu đồng; đưa hóa chất ra thị trường mà chưa phân loại bị phạt 35–40 triệu đồng.
2. Phải lập và cung cấp Phiếu an toàn hóa chất (SDS) bằng tiếng Việt cho hóa chất nguy hiểm trước khi lưu thông; không có bản tiếng Việt bị phạt 15–20 triệu đồng; không cung cấp SDS cho bên sử dụng để sản xuất sản phẩm khác bị phạt 10–15 triệu đồng; cung cấp thông tin sai sự thật trong SDS bị phạt 3–5 triệu đồng và buộc phải cải chính thông tin.

Trường hợp 9 — Đăng ký hóa chất mới (Điều 28)

1. Hóa chất mới (chưa có trong danh mục hiện hành) bắt buộc phải đăng ký trước khi đưa vào sử dụng, lưu thông trên thị trường — không đăng ký bị phạt 35–40 triệu đồng.
2. Sau khi đăng ký, trong 5 năm đầu phải báo cáo quá trình hoạt động với hóa chất mới cho cơ quan có thẩm quyền trước ngày 15/02 hằng năm — không báo cáo bị phạt 25–30 triệu đồng.

5. Hậu quả pháp lý nếu vi phạm liên quan xuất nhập khẩu

Nghị định quy định một cơ chế xử lý tang vật xuất nhập khẩu riêng, áp dụng cho các vi phạm tại Điều 21 (khai báo NK), Điều 22–23 (XNK hóa chất có điều kiện/kiểm soát đặc biệt), Điều 47 (nhập khẩu chế phẩm diệt côn trùng-diệt khuẩn) và điểm a khoản 4 Điều 59 (XNK vật liệu nổ công nghiệp không đúng chủng loại/chất lượng/số lượng):

1. Bước 1: Trong quyết định xử phạt, cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả buộc đưa tang vật ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc buộc tái xuất trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày nhận quyết định (trừ hàng đã được cấp phép nhập khẩu hợp lệ trong thời hạn đó).
2. Bước 2: Nếu quá 30 ngày mà chưa thực hiện được, người có thẩm quyền xem xét chuyển sang: tịch thu tang vật (đa số trường hợp), hoặc buộc tiêu hủy nếu tang vật là hàng hóa gây hại cho sức khỏe con người, vật nuôi, cây trồng, môi trường hoặc văn hóa phẩm độc hại.
3. Bước 3: Nếu tang vật đã bị tiêu thụ, tẩu tán, tiêu hủy trái quy định trước khi thi hành được biện pháp trên, tổ chức/cá nhân vi phạm phải nộp lại số tiền tương đương giá trị tang vật.

Lưu ý: doanh nghiệp có quyền chủ động đề nghị cơ quan hải quan cho áp dụng biện pháp buộc tiêu hủy/tịch thu sớm hơn thời hạn 30 ngày nếu không thể thực hiện tái xuất, để tránh phát sinh thêm chi phí lưu kho, lưu bãi.

6. Danh sách kiểm tra nhanh trước mỗi giao dịch xuất nhập khẩu / mua bán hóa chất

1. Xác định hóa chất thuộc nhóm nào: thông thường / có điều kiện / cần kiểm soát đặc biệt / cấm / hóa chất Bảng — tra cứu danh mục hiện hành, không dựa vào giao dịch trước đây.
2. Kiểm tra hiệu lực của mọi Giấy phép, Giấy chứng nhận liên quan (kinh doanh, sản xuất, tồn trữ, xuất nhập khẩu) trước khi ký hợp đồng và trước từng lô hàng — không chỉ kiểm tra một lần khi mới thành lập.
3. Chuẩn bị đầy đủ chứng từ trước khi khai báo trên Cổng một cửa quốc gia: hóa đơn mua bán (bản gốc + bản dịch), Phiếu an toàn hóa chất, giấy phép/giấy chứng nhận liên quan.
4. Không thực hiện bất kỳ giao dịch cho thuê/mượn/chuyển nhượng giấy phép nào dưới mọi hình thức, kể cả giữa các đơn vị trong cùng tập đoàn/hệ thống.
5. Với hóa chất cần kiểm soát đặc biệt: lập phiếu kiểm soát mua bán trong 10 ngày; xác minh bên mua đã công bố mục đích sử dụng trên CSDL chuyên ngành hóa chất trước khi giao hàng.
6. Cập nhật đầy đủ, đúng hạn thông tin lên Cơ sở dữ liệu chuyên ngành hóa chất sau mỗi lần nhập khẩu, thay đổi mục đích sử dụng, hoặc có sự cố xảy ra.
7. Lưu trữ hồ sơ, chứng từ liên quan tối thiểu theo thời hạn quy định (5 năm đối với thông tin khách hàng hóa chất Bảng) để phục vụ thanh tra, kiểm tra.
8. Nếu phát hiện vi phạm về khai báo/giấy phép xuất nhập khẩu, chủ động liên hệ cơ quan hải quan để xử lý tang vật sớm, tránh chi phí phát sinh và tránh bị tịch thu.

Bài mang tính tổng hợp, tham khảo